از مهمترین آثار کشف شده در منطقه تخت جمشید میتوان به سنگ نوشتهها و نقش برجستههایی اشاره کرد که در قسمتهای مختلف کاخها و بناهای این منطقه حک شدهاند. بهدلیل قدمت تخت جمشید، این یافتهها از مهمترین سندهای تمدنهای اولیه برای تاریخ در جهان به شمار میروند و دانشمندان و پژوهشگرانی از سراسر جهان سعی در رمزگشایی و خوانش این کتیبهها و آثار داشته و دارند. بخشهای زیادی از خطوط حک شده بر کتیبهها امروز خوانده شدهاند؛ اما هنوز هم در نقاط مختلف جهان رمزگشایی از این کتیبهها ادامه دارد.
از بررسی کامل نقش برجستهها میتوان نتیجه گرفت که پیام پادشاهان هخامنشی به آیندگان، نشان دادن اتحاد، برابری اجتماعی و فرهنگ غنی در ایران باستان بوده است
آثار به جا مانده در تخت جمشید از دوران پادشاهی داریوش اول بین سالهای ۵۵۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد، پادشاهی خشایارشاه بین سالهای ۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد و پادشاهی اردشیر اول بین سالهای ۴۶۵ تا ۴۲۵ پیش از میلاد باقی ماندهاند. گرچه آرامگاه این پادشاهان در منطقه نقش رستم در نزدیکی تخت جمشید قرار دارد، کاخهای محل سکونت و پادشاهی آنها در تخت جمشید واقع بوده است و این پادشاهان مدت زیادی از دوران حکومت خود را در تخت جمشید گذراندهاند.
با بررسی دقیق تندیسها، سرستونها، کتیبهها و سایر حفاریهای موجود در منطقه تخت جمشید و با توجه به اشیای یافت شده از این منطقه، کارشناسان توانستهاند به ابزار استفاده شده در کنده کاریها دست پیدا کنند. در بیشتر آثار حفاری شده از سرب آب شده برای حفاطت از این آثار و همین طور چرم استفاده کردهاند. در میان ابزار معماری باقی مانده، ابتداییترین وسایل مهندسی نیز به چشم میخورند که تصویری از شیوه مهندسی بناها را ارائه میدهند.
از دیگر خصوصیتهای تندیسها و مجسمههای کشف شده، آثار باقی مانده از رنگ روی آنها است. گرچه امروزه اثر زیادی از رنگها روی این آثار دیده نمیشود، استفاده از سنگهای زینتی، رنگهای متنوع و تزیینات روی این آثار کاملا مشخص و دلیل باقی ماندن بسیاری از قسمتهای تراش خورده با جزئیات کامل، محافظت رنگ از لایههای زیرین بوده است. زیور آلات روی تندیسها و همین طور تزیینات روی موها و صورتها را نیز با طلا و سنگهای قیمتی انجام داده بودند، که امروزه تنها جای خالی آنها را میتوان دید. از زمان دقیق حفاریها هیچ اطلاعی در دست نیست و نمیتوان مشخص کرد که حکاکیها چه مدت زمان بردهاند؛ اما عمق ظریف کاریها نشاندهنده ماهها و شاید سالها تلاش هنرمندان سنگ تراش است.
نقوش برجسته تخت جمشید روی همه کاخها دیده میشوند. کاخهای اصلی در مرکز تخت جمشید، کاخهای جنوب و جنوب غرب و کاخهای شرقی منطقه تخت جمشید همگی با نقش برجستهها تزئین شدهاند. حکاکیهای نقوش برجسته روی سردرها، پلکان ورودی کاخها، چهارچوبها و پنجره ها دیده میشوند. در بیشتر این نقوش، پادشاهان هخامنشی در حالت ایستاده یا نشسته بر تخت پادشاهی، مورد تمجید قرار میگیرند.
نقوش برجسته روی ضلع شرقی و پلکان ورودی کاخ آپادانا نسبت به سایر حکاکیها، آسیب کمتری دیدهاند. در این نقوش برجسته شاه بههمراه نگهبانها، درباریان، اسب و ارابهها و بزرگان دربار حک شدهاند. روی پلکانها صف طولانی از سربازها را به تصویر کشیدهاند. تعداد نقوش حک شده بر دیوارهای کاخ آپادانا از ۸۰۰ نقش فراتر میرود. همین تصویر را بهصورت برعکس بر دیوار شمالی کاخ آپادانا نیز کندهاند که متاسفانه آسیب زیادی دیده است. بیرون پلکانهای جنوبی، کمانداران پارسی و داخل کاخ خدمتگزاران با پوشش خاص حکاکی شدهاند.
بر پلکان کاخهای خشایارشاه، داریوش و اردشیر نیز نقوش برجسته سربازان هخامنشی و خدمتگزاران به چشم میخورد. در اضلاع غربی کاخهای داریوش و اردشیر، نقشهایی از ملتهای تابعه را حک کردهاند. از دیگر تصاویر نقش بسته بر دیوارها و ورودی این کاخها میتوان به تصاویر پادشاهان در حال مبارزه با دیوهای افسانهای اشاره کرد.
درمجموع بیش از ۳۰۰۰ نقش برجسته در قسمتهای مختلف کاخهای تخت جمشید وجود دارند که در همه آنها میتوان مفاهیمی مشترک یافت. تعداد این نقوش در مقایسه با سایر نقوش برجسته به جا مانده از هخامنشیان در دیگر نقاط فارس قابل مقایسه نیست و میتوان نتیجه گرفت که سنگ تراشی در دوران هخامنشیان از تخت جمشید آغاز شده است. کشف و تحقیق روی نقش برجستههای تخت جمشید در ابتدا توسط تیم باستانشناسی آمریکایی، به سرپرستی پروفسور هرتسفلد در حدود سالهای ۱۹۳۰ میلادی شروع شد و همچنان نیز ادامه دارد. کتیبههای کشف شده در تخت جمشید نیز بسیار جالب توجه هستند که خوانش بیشتر آنها توسط همین تیم آمریکایی انجام شده و نتایج آن به چاپ رسیده است.
برای آشنایی بیشتر در خصوص تخت جمشید میتوانید مقاله گشت تخت جمشید پاسارگاد شیراز را از سایت کوچینو (
kochinow.ir) مطالعه کنید.
نکات دیدنی شیراز